Een oeroude kreek in de Oranjebuitenpolder : ‘De Rel’
‘De Rel’ is de benaming voor een sloot in de Oranjebuitenpolder. Globaal ligt deze aan de zuidzijde van de 2e Oranjedijk waarna het bij het Spuidijkje uitmondt in het Ammersgat. Tegenwoordig dient ‘De Rel’ zowel als uitwatering bij overvloedige neerslag als inwatering bij droogte. Via het Spuikanaal en Oude Spui zijn er verbindingen met de Oranjepolder en het Nieuw Oranjekanaal om de optimale waterconditie te handhaven.
In zekere zin is er sprake van 2 sloten met dezelfde naam, want ten noorden van de 2e Oranjedijk ligt een grotere sloot die ook ‘De Rel’ wordt genoemd. Lokaal worden de waterlopen dan ook wel aangeduid met ‘Grote Rel’ en ‘Kleine Rel’.’ Maar de ‘Grote Rel’ is feitelijk de benaming voor een water dat eigenlijk ‘Oude Spui’ wordt genoemd. De sloot heeft een in- en uitmonding in het Nieuw Oranjekanaal en loopt noordelijk langs de 2e Oranjedijk. Het gaat onder het Spuidijkje door, met daar een sluis, om vervolgens te monden in een noordelijke en oostelijke watering. De noordelijke variant gaat richting de Oranjepolder (Spuikanaal), de oostelijke richting Poortershaven (Ammersgat). In oude tijden kon er op de Nieuwe Waterweg worden in- en uitgewaterd. Heden ten dage is het bij het spoor afgedamd.
Ook het Oude Spui wordt tegenwoordig gebruikt voor een integrale waterhuishouding van de Oranjepolder en de Oranjebuitenpolder.
Beide waterlopen hebben in de huidige tijd een rustig bestaan. Maar dat was vroeger heel anders !
Herkomst van de term ‘Rel’
Volgens het Etymologisch Woordenboek is het woord ‘Rel’ synoniem voor ‘Ril’. In het Oud-Hollands en Oud-Fries was het de aanduiding voor een waterloop, geul, rug tussen voren. In het Oud West-Brabants werd het woord ‘Rijt’ gebruikt. Denk ook aan het Wassenaarse ‘Duinrell’ dat ook verwijst naar een oorspronkelijk water.
http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/ril1
Historie van ‘De Rel’
De ‘Rel’ was vroeger een waterloop van enige betekenis. Als de oude kaarten van rond 1600 er op worden nageslagen dan is te zien hoe de oorspronkelijke loop van de ‘Rel’ is geweest. De ‘Groote Rel’ zoals die in die tijd werd genoemd, ontsprong ter hoogte van het Staelduinse Bos, aan de rand van de Nieuwlandse Polder, bij de Hilwoning. Het landschap bestond in die tijd uit een getijdengebied tussen zandverstuivingen en Haakduinen. Hier tussendoor, onderhevig aan eb, vloed, regenwater en rivierwater van de Maas, stroomde het water op en af richting Poortershaven.
Op oude kaarten is te zien dat de ‘Groote Rel’ door de voorloper van de Bonnenpolder meanderde richting wat nu de Oranjedijk is. Bij de Kaapwoning boog deze af naar het zuiden, min of meer parallel aan het huidige Spuidijkje. Aan het einde daarvan boog het water naar het oosten richting Poortershaven. Tenslotte mondde het water uit in de Maas. Ter plaatse werd het water ‘Amersgat’ genoemd (later: Ammersgat). Het land er om heen werd ‘De wilde landen’ genoemd. Waarschijnlijk omdat het land moerasachtig was.
Grote delen van de oorspronkelijke loop van de ‘Groote Rel’ zijn nog steeds in het landschap te zien met o.a. OpenStreetMap (Klik). Nog steeds bestaat het stuk bij de Hilwoning maar er is ook een verbinding met de Krimsloot die zuidwaarts uitmondt via een sluis in de Nieuwe Waterweg.
En hoe was het vroeger?
Hieronder oude kaarten van Maasdijk, Oranjepolder en de buitengebieden. Ter oriëntatie: De knik in de Maasdijk is waar nu de Nollaan / Nolweg is.
De kaart hierboven dateert van rond 1600. Opmerkelijk zijn hier de duinen langs de Maasdijk en de biezen langs de Maas. Rechtsboven is een waterloop met de aanduiding ‘De Rel’. In die dagen liep die kennelijk nog niet dwars door het lage overstromingsland.
Vlak voor de inpoldering van 1644 is deze kaart opgemaakt. Ziehier het prachtige patroon van de de ‘Grote Rel’ door de latere buitenpolder.
De Oranjepolder is bedijkt. De loop van de ‘Groote Rel’ is nog dezelfde maar zal later veranderen. Bij de aanleg van de dijk om de Oranjebuitenpolder wordt de ‘Groote Rel’ volledig buitendijks gehouden.
Aanleg van de 2e Oranjedijk in de Oranjebuitenpolder
Het is tot op heden niet duidelijk wanneer precies de 2e Oranjedijk is aangelegd. Vermoedelijk is dat rond 1700 toen er zoet instromend water noodzakelijk werd voor het lustoord in Honselersdijk. Zeker is dat in dezelfde tijd de ligging van de ‘Groote Rel’ drastisch is verlegd. Gelukkig heeft Cruquius (Johannes Kruik [Klik]) een serie prachtige en gedetailleerde kaarten voor Delfland gemaakt.
Op kaart 8 zien we dat er een 2e dijk is aangelegd. Bij wat we nu Pettendijk noemen staan de wateren ‘de Groote Rel’ en ”t Nieuwe Water’ opgeschreven.
Opmerkelijk is dat de Rel die uit de Bonnepolder stroomt nu aan de zuidzijde van de 2e Oranjedijk instroomt. Ook bijzonder is de benaming ‘t Nieuwe Water want ook het water vanaf de Oranjesluis naar Naaldwijk werd (en wordt) ook zo genoemd.
Aan de buitenzijde van de Oranjebuitenpolder (door Cruquius ‘Buyten Oranjepoldertje’ genoemd) ligt het Spuidijkje met ten oosten daarvan een spuikanaal, waar verder geen naam aan is toegekend. Hier is de samenloop getekend van ‘t Nieuwe Water of Oude Spui, de ‘Rel’, spuikanaal en ‘t Ammersgat. De situatie zoals deze hier is getekend is 300 jaar later nog steeds zo.
Tegelijkertijd zien we in kaart nummer 13 dat ‘t Ammersgat nog een natuurlijke in- en uitstroom heeft in ‘t Scheur, ter hoogte van wat nu Poortershaven heet. Volgens enkele Antwerpse etymologische bronnen staat het woord ‘amer’ voor ‘aanlegplaats zonder versterkte kade’. Andere bronnen spreken over ‘houtskool’ afkomstig uit het oude Germaanse talen.
De benaming ‘Groote Rel’ komt niet voor op deze kaart, maar de benaming ‘Rel’ wel weer op andere plaats in de kaart, te weten langs de Schenkeldijk.
Met details van het laatste stuk van kaart 13 wordt de ligging van deze ‘Rel’ duidelijker.
- Parallel, oostelijk aan de Schenkeldijk, als uitwatering voor ‘t Leys Land
- Parallel aan de Maese, in het Steendyk Poldertje, met een uitmonding ergens in ‘t Nieuwe Lant, in buitendijks gebied
De uitmonding van dit water zou hebben gelegen waar nu het voetgangerstunneltje is aan het einde van de Kwartellaan in Maassluis.
De huidige loop van ‘De Rel’
De huidige functie van de Rel is heel anders dan voorheen. Het westelijk deel dat uit de Bonnenpolder stroomt heeft nog een ontwateringsfunctie en ligt nog op de zelfde plaats als voorheen.
Al zeker sinds de jaren 60 is De Rel in 2 stukken geknipt. Het tweede stuk ontspringt de facto als een scheidingsslootje aan de (verlengde) Polderhaakweg, op de hoek met het slibdepot. Eerst gaat het nog 200 meter noordoostwaarts om daarna de oude loop langs de 2e Oranjedijk te volgen.
Tegenwoordig / Kaartfout
Aan het einde van de 20e eeuw zijn er plannen ontwikkeld en uitgevoerd om de watervoorziening in de Oranjepolder te verbeteren. Als gevolg van het verglazen van de polder en de onzekerheid van regen en droogte was er behoefte aan een robuust waterbeheer. Als gevolg van de plannen is het Nieuw Oranjekanaal aangewezen als bron voor water toe- en afvoer. Het oude Spui en het water langs het Spuidijkje zijn toen als aan- en afvoerkanaal aangemerkt. De Rel richting Ammersgat is afgewaardeerd tot perceelafwatering en verlegd. De oude bedding is verdwenen.
Het opmerkelijke is dat op vrijwel alle kaarten deze omlegging foutief is ingetekend.
De verschillen worden duidelijker wanneer er naar de detailkaart wordt gekeken.
Met een interactieve kaart van het Hoogheemraadschap van Delfland kan er in detail worden gekeken naar de huidige loop én direct worden vergeleken met de 1712 Cruquiuskaart.
Klik
Spraakverwarring
Diverse bewoners hebben er op gewezen dat er verschillende namen voor de waterlopen in de volksmond zijn (geweest). Vooral het water dat nu bekend staat als ‘Oude Spui’ is zowel ‘De Rel’, ‘Ouwe Gat’ als ‘Grote Rel’ genoemd. De benaming ‘Rel’ is historisch gezien correct overgeleverd. Maar het ‘Ouwe Gat’ kan bijna niet anders zijn dan een verbastering van Ammersgat. Maar dat Ammersgat lag feitelijk niet op de plaats van het Oude Spui, maar ten zuidoosten van de spuisluis bij het Spuidijkje en aflopend naar Poortershaven. En, Ammersgat zelf, wordt op oudere kaarten nog ‘t Amersgat genoemd, waaronder die van Cruquius.