Een oeroude kreek in de Oranjepolder : ‘De Rel’
(wordt nog bewerkt)
‘De Rel’ is de benaming voor een ontwateringssloot in de Oranjebuitenpolder, die tegenwoordig ‘Oude Spui’ wordt genoemd. De sloot heeft een in- en uitmonding in het Nieuw Oranjekanaal en loopt noordelijk langs de 2e Oranjedijk. Het gaat onder het Spuidijkje door, alwaar een sluis, om vervolgens te splitsen in een noordelijke en oostelijke watering. De noordelijke variant gaat richting de Oranjepolder, de oostelijke richting Poortershaven. In oude tijden kon er op de Nieuwe Waterweg worden ontwaterd. Heden ten dage is het bij het spoor afgedamd.
In zekere zin is er sprake van 2 sloten met dezelfde naam, want ten zuiden van de 2e Oranjedijk ligt een kleinere sloot die ook ‘De Rel’ wordt genoemd. Lokaal worden de waterlopen dan ook aangeduid met ‘Grote Rel’ en ‘Kleine Rel’. De laatste begint al jarenlang ter hoogte van de hoekpunt van het opgespoten land van Henk van de Drift en het buitenste perceel van Peter Hoogendonk. Vandaar naar de 2e Oranjedijk en blijft daar aan de zuidkant van de voet doorlopen. Bij het Spuidijkje gaat het onder de verharde weg door om vervolgens iets verderop te monden in de ‘Grote Rel’.
Beide waterlopen hebben in de huidige tijd een rustig bestaan. Maar dat was vroeger heel anders !
Herkomst van de term ‘Rel’
Volgens het Etymologisch Woordenboek is het woord ‘Rel’ synoniem voor ‘Ril’. In het Oud-Hollands en Oud-Fries was het de aanduiding voor een waterloop, geul, rug tussen voren. In het Oud West-Brabants werd het woord ‘Rijt’ gebruikt. Denk ook aan het Wassenaarse ‘Duinrell’ dat ook verwijst naar een oorspronkelijk water.
http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/ril1
De ‘Rel’ was dus vroeger een waterloop van enige betekenis. Als de oude kaarten van rond 1600 er op worden nageslagen dan is te zien hoe de oorspronkelijke loop van de ‘Rel’ is geweest. De ‘Grote Rel’ zoals die in die tijd werd genoemd, ontsprong ter hoogte van het Staelduinse Bos, aan de rand van de Nieuwlandse Polder, bij de Hilwoning. Het landschap bestond in die tijd uit een getijdengebied tussen zandverstuivingen en Haakduinen. Hier tussendoor, onderhevig aan eb, vloed, regenwater een rivierwater van de Maas, stroomde het water op en af richting Poortershaven.
Op oude kaarten is te zien dat de ‘Grote Rel’ door de voorloper van de Bonnenpolder meanderde richting wat nu de Oranjedijk is. Bij de Kaapwoning boog deze af naar het zuiden, min of meer parallel aan het huidige Spuidijkje. Aan het einde daarvan boog het water naar het oosten af richting Poortershaven. Aan het einde mondde het water uit in de Maas. Ter plaatse werd het water ‘Amersgat’ genoemd. Het land er om heen werd ‘De wilde landen’ genoemd. Waarschijnlijk omdat het meestal onder water stond.
Grote delen van de oorspronkelijke loop van de ‘Grote Rel’ zijn nog steeds in het landschap te zien met o.a. OpenStreetMap (Klik). Nog steeds bestaat het stuk bij de Hilwoning maar er is ook een verbinding met de Krimsloot die zuidwaarts uitmondt via een sluis in de Nieuwe Waterweg.
En hoe was het vroeger?
Hieronder oude kaarten van Maasdijk, Oranjepolder en de buitengebieden. Ter oriëntatie: De knik in de Maasdijk is waar nu de Nollaan / Nolweg is.
De kaart hierboven dateert van rond 1600. Opmerkelijk zijn hier de duinen langs de Maasdijk en de biezen langs de Maas. Rechtsboven is een waterloop met de aanduiding ‘De Rel’. In die dagen liep die kennelijk nog niet dwars door het lage overstromingsland.
Vlak voor de inpoldering van 1644 is deze kaart opgemaakt. Ziehier het prachtige patroon van de de ‘Grote Rel’ door de latere buitenpolder.
De Oranjepolder is bedijkt. De loop van de ‘Grote Rel’ is nog dezelfde maar zal later veranderen. Bij de aanleg van de Oranjebuitenpolderdijk wordt de ‘Grote Rel’ volledig buitendijks gehouden.
Periode vlak voor de aanleg van de 2e Oranjedijk
Het is tot op heden niet duidelijk wanneer precies de 2e Oranjedijk is aangelegd. Vermoedelijk is dat rond 1700 toen er zoet instromend water noodzakelijk werd voor het lustoord in Honselersdijk. Zeker is dat in dezelfde tijd de ligging van de ‘Grote Rel’ drastisch is verlegd. Op een van de laatste detailkaarten van het ‘Hoogh Heemraadt’ zien we de volgende situatie.
De benaming ‘Grote Rel’ komt net niet voor op deze kaart, maar wel ‘Amers Gat’, de getijde in- en uitstroom in de Maese. Maar tevens zien we nog 2x de naam ‘Rel’ in de kaart.
- Parallel, oostelijk aan de Schenkeldijk, als uitwatering voor ‘t Leys Land
- Parallel aan de Maese, in het Steendyk Poldertje, met een uitmonding ergens in ‘t Nieuwe Lant, in buitendijks gebied
Merk op dat in dezelfde kaart de aanduiding ‘Buyten Oranje Poldertje’ wordt gebruikt (kaartlokatie op ca 1/4 van boven).
Volgens enkele Antwerpse etymologische bronnen staat het woord ‘amer’ voor ‘aanlegplaats zonder versterkte kade’. Andere bronnen spreken over ‘houtskool’ afkomstig uit het oude Germaanse talen.
Tegenwoordig / Kaartfout
Begin 20e eeuw zijn er plannen ontwikkeld en uitgevoerd om de watervoorziening in de Oranjepolder te verbeteren. Als gevolg van het verglazen van de polder en de onzekerheid van regen en droogte was er behoefte aan een robuust waterbeheer. Als gevolg van de plannen is het Nieuw Oranjekanaal aangewezen als bron voor water toe- en afvoer. Het oude Spui en het water langs het Spuidijkje zijn toen als aan- en afvoerkanaal aangemerkt. De Grote Rel richting Amersgat is afgewaardeerd tot perceelafwatering en verlegd. De oude bedding is verdwenen.
Het opmerkelijke is dat op vrijwel alle kaarten deze omlegging foutief is ingetekend.
De verschillen worden duidelijker wanneer er naar de detailkaart wordt gekeken.
Met een interactieve kaart van het Hoogheemraadschap van Delfland kan er in detail worden gekeken naar de huidige loop én direct worden vergeleken met de 1712 Cruquiuskaart.
Klik
Spraakverwarring
Diverse bewoners hebben er op gewezen dat er verschillende namen voor de waterlopen in de volksmond zijn (geweest). Vooral het water dat nu bekend staat als ‘Oude Spui’ is zowel ‘De Rel’, ‘Ouwe Gat’ als ‘Grote Rel’ genoemd. De benaming ‘Rel’ is historisch gezien correct overgeleverd. Maar het ‘Ouwe Gat’ kan bijna niet anders zijn dan een verbastering van ‘t Amersgat. Maar dat Amersgat lag feitelijk niet op de plaats van het Oude Spui, maar ten zuidoosten van de spuisluis bij het Spuidijkje en aflopend naar Poortershaven.