Waar eindigt de Oranjepolder en begint de Oranjebuitenpolder?
Over de aanleg van de Oranjebuitenpolder is geen expliciete bron te vinden. De eerste vraag begint al met de 2e Oranjedijk. Wanneer is deze aangelegd, door wie en waarom? Op oude kaarten ligt deze dijk er ineens en is mogelijk tegelijkertijd met de Spuidijk aangelegd. In elk geval lijkt het er op dat deze buitendijk nuttig was of noodzakelijk. Het had wel als gevolg dat de oude Rel volledig omgelegd moest worden. Ook opmerkelijk is dat op kaarten tussen 1880 en 1967 bij deze dijk ‘De Kade’ stond vermeld.
In een opgetekend verhaal van Dhr. N.W.M. Sosef wordt 1778 genoemd als stichtingsdatum. Klik.
Maar ook is er een vermelding in ‘Het Nieuwland genaamd Den Andel’, sectie ‘De Haak of Zuidergors’. Klik.
Maar in beide gevallen lijkt het te mogelijk slechts te gaan om verbinding van de 2e Oranjedijk met de Rijckevorselse Dijk.
Rood : Tweede Oranjedijk of Buitendijk
Westlands museum inzake Oranjebuitenpolder
Dit is wat het Westlands Museum er over zegt naar aanleiding van mijn vraag.
Op blz 98 van de Atlas van het Westland staat een mooie kaart uit de 17e eeuw uit het Nationaal Archief afgebeeld van de Oranjepolder en omgeving gemaakt door een onbekende maker. Daarop is duidelijk te zien dat de dijken van de Oranjepolder liggen binnen het stroomgebied van de “grote Rel” aan de westkant van de Oranjedijk (Waterweg kant) en de “kleine Rel” net ten zuiden van de van de Schenkeldijk.
Buiten de Oranjepolder is vòòr het jaar 1711 de Buiten-Oranjepolder bedijkt. De noordzijde van deze bedijking liep langs de “grote Rel” naar de Oranjedijk toe.
Het juiste jaartal van deze bedijking is niet bekend. Dolk schijft in de “Geschiedenis van het Hoogheemraadschap Delfland “over een onbekend tijdstip en Beekman in “De Masemude” op blz 304 over de bekading van de Buiten-Oranjepolder die op een kaart uit 1711 voorkomt. Op de kaart van Kruikius (1712) staat de bedijking van deze polder ingetekend.
Conclusie : de exacte datum van deze inpoldering is niet bekend.
Cruquiuskaarten van rond 1712
De Cruquius kaarten van 1712 zouden dan helderheid moet scheppen. Hieronder het westelijke gedeelte, daar staat de 2e Oranjedijk ingetekend. Tussen de 2 dijken, staat de aanduiding ‘Het Nieuwe Water’.
Om vervolgens helderheid te scheppen met de kaart uit dezelfde serie van de Oranjepolder, het oostelijke gedeelte. Daarop is te zien dat de ‘Grote Rel’ min of is gekanaliseerd.
Aanleg van de Oranjepolder
De Oranjepolder is aangelegd tussen 1644 en 1650. Vooral de einddatum is discutabel in verband met afwerking van dijken en waterwerken. Op de website van ‘Genootschap Oud Westland’ is een interessant verhaal te downloaden dat de geschiedenis van de aanleg van de Oranjepolder beschrijft. De pdf hiervan is hier te vinden : Klik.
Hierin valt onder andere te lezen op pagina 110:
Een ingewikkelde kwestie vormde de afwatering van de Oranjepolder. De Raad en Rekenkamer vroeg naast Versteckhoven, ook Van Willegen en Douw om advies. Douw produceerde op 5 november een concept voor de afwatering van de Oranjepolder. Het geheel bevatte een kaart van de nieuwe polder, waarop Douw zowel in tekening als woord aangaf, welke werken verricht dienden te worden om de afwatering goed te laten verlopen. De kaart van Douw maakt duidelijk, dat de watertoe- en afvoer van de Oranjepolder werd gereguleerd door twee sluizen. Eén sluis bevond zich in het zuiden van de polder even voorbij het begin van de Korte Kruisweg. De andere sluis bevond zich in het zuidoosten van de polder. Douw pleitte verder voor het `uitschuren’ en ‘diephouden’ van de Grote Rel en de Scheytrel. Bovendien was hij van mening dat er twee boezems aangelegd dienden te worden om bij vloed het water op te vangen. De eerste boezem (A) zou aan de zuidkant van de polder moeten komen. De tweede boezem (B) zou aan de oostkant moeten komen. Bij deze tweede boezem zou een extra spuisluis aangelegd moeten worden om het vloedwater weer snel en krachtig terug in de Scheytrel te spuien. Het advies van Douw werd deels opgevolgd. Aan de zuidkant van de Oranjepolder werd door het aanleggen van een zomerkade een boezem gemaakt.
In feite wordt hier gewag gemaakt van de aanleg van een sluis in de Oranjedijk, ter hoogte van het huidige woonhuis nummer 161. Maar tevens is er sprake van aanleg van een zomerdijk. En die zomerdijk liep loodrecht van de Oranjedijk en oostelijk van de ‘Grote Rel’. Die zomerdijk is nu nog in het landschap waar te nemen ofschoon deze inmiddels grotendeels is afgeslecht.
Oranjesluis
Maar wat lezen we op de site van Monumentaal Westland inzake de Oranjesluis?
In het jaar 1675 werd het werk aanbesteed. Behalve de Oranjesluis zelf moest er ook een spui-sluis bij het Amersgat worden gebouwd. Een kleine 2 jaar en zegge en schrijven f 94.517 harde guldens later waren bovendien verschillende waterwegen en vaarten verbreed, uitgebaggerd of zelfs nieuw gegraven. Al eerder, namelijk op 11 juli 1676 was de grote dag voor de landmeter en uitvoerder Johan van Swieten. Met gepaste trots bracht hij het volgende rapport uit aan het Hoogheemraadschap: “de sluisdeuren zijn geopend , en om 2 uur, toen de vloed opkwam , vloeide het water het Westland binnen. Het peil steeg 2 voet en 11 duim”.
Dit verhaal lijkt dus de verklaring te zijn voor de aanleg van de 2e Oranjedijk, het Spuidijkje en het verleggen van de ‘Grote Rel’. En als zodanig de creatie van het begin van de Oranjebuitenpolder. Overigens lijkt het er op dat de genoemde sluis in het ‘Amersgat’ niet ter hoogte van de Maese gezocht moet worden maar op de hoek van het Spuidijkje met de verlegde ‘Grote Rel’.
Meer info : Klik
Conclusie
Met behulp van de meest detailrijke kaart die er te vinden is, de download bij TU Delft van de Cruquius kaart van 1712, zien we nu heel duidelijk de intekening van de onderdelen die in het verhalen van ‘Aanleg van de Oranjepolder’ en ‘Oranjesluis’ voorkomen.
- Bedijking van het eerste deel van de Oranjebuitenpolder
- 2e Oranjedijk
- Spuidijkje
- Zomerdijk (parallel aan het Spuidijkje en verder oostwaarts)
- Aanleg van sluizen
- Midden in de Oranjedijk, iets voorbij de Korte Kruisweg
- Einde van het Spuidijkje, voor inlaat van zoet water via het Amersgat naar de Oranjesluis
- Op de hoek Oranjedijk / Schenkeldijk als spui naar de ‘Scheytrel’ (na 1957 niet meer vermeld)
De aanleg van de Buitenoranjepolder heeft hoogstwaarschijnlijk rond 1675 plaatsgevonden, samen met de aanleg van de Oranjesluis.